Жапония туралы сөз болғанда көз алдымызға ең алдымен сакура гүлі, озық технология және мінсіз тәртіп келеді. Әсіресе, жапондықтардың еңбекқорлығы мен ұжымшылдығы күллі әлемді таңғалдырудан жалыққан емес. Бірақ бұл қасиеттер қайдан бастау алады? Жауап қарапайым: балабақшадан.
Күншығыс елінде «Үш жасқа дейін сіңбеген қасиет, жүз жасқа дейін сіңбейді» деген қанатты сөз бар. Жапония балабақшаларындағы (оларда «ётиэн» немесе «хойкуэн» деп аталады) біз үшін таңсық, бірақ өте тиімді тәрбие әдістерін шолып өтелік. Қазақ ата-аналары мен тәрбиешілері бұдан не үйрене алады?
1. «Өзім жасаймын!»: Шексіз дербестікке баулу
Біздің балабақшаларда тәрбиешілердің балаларды киіндіріп, аяқ киімін байлап жатқанын жиі көреміз. Ал Жапонияда бұл көрініс мүлдем басқаша.
Жапон балабақшасына келген 2-3 жастағы бүлдіршіннің өзіндік «жұмыс кестесі» бар. Олар таңертең келген бойда:
- Аяқ киімін ауыстырып, арнайы сөреге ұқыпты қояды;
- Ата-анасы жазып берген күнделікті тәрбиешіге тапсырады;
- Сөмкесіндегі заттарды (ауыз су, орамал, ауыстыратын киім) тиісті орындарға өздері орналастырады.
Мұндағы басты мақсат — баланы кішкентайынан өз ісіне жауап беруге үйрету. Тәрбиешілер бала түймесін сала алмай жатса да, сабырмен күтіп тұрады. Көмекке жүгіруге асықпайды. Бұл әдіс баланың бойында «Мен жасай аламын!» деген сенімділік пен дербестік дағдысын қалыптастырады.
Біз не үйренеміз? Балаға тым артық қамқорлық (гиперопека) көрсетуден арылу керек. Балаға өз шамасы келетін істі орындауға мүмкіндік беріп, шыдамдылық таныту – оның болашақ тұлға болып қалыптасуының алғашқы қадамы.
2. «Кодзима» немесе ұжымдық сананың күші
Жапонияда «Мен» деген ұғымнан гөрі «Біз» деген ұғым жоғары тұрады. Балабақшаларда балаларды топ болып әрекет етуге баулиды. Мұны тобан жүйесінен айқын көруге болады.
«Тобан» — бұл кезекшілік. Күн сайын топтағы бірнеше бала «тобан» болып тағайындалады. Олардың міндеті:
- Түскі ас кезінде үстел дайындау;
- Тамақты басқа балаларға таратып беру;
- Тамақтан соң жинастыруға көмектесу.
Кезекші бүлдіршіндер алжапқыш тағып алып, өзге балаларға қызмет көрсетеді. Бұл балаларды еңбекке баулып қана қоймай, өзгелерге құрметпен қарауды, жауапкершілікті сезінуді үйретеді.
3. Табиғатпен етене жақындық және шынығу
Егер сіз жапон балабақшаларының ауласына қарасаңыз, біздегідей тап-тұйнақтай таза асфальтты немесе тек пластик ойыншықтарды көрмеуіңіз мүмкін. Керісінше, балалар балшыққа аунап, құммен ойнап, ағашқа өрмелеп жатады.
Жапон тәрбиесінде табиғи орта маңызды рөл атқарады. Балалар жауын-шашынға қарамай серуенге шығады. Қыста да жеңіл киініп жүреді. Бұл — иммунитетті нығайтудың жолы.
- Қызықты дерек: Кейбір балабақшаларда балалар үшін арнайы кір киіммен әкелу сұралады. Себебі, «таза болып келген бала — ойнамаған бала» деп есептеледі. Балшықпен ойнау баланың тактильді сезімдерін дамытып, шығармашылығын арттырады деп санайды жапондықтар.
Біз не үйренеміз? «Үстіңді былғама», «Жерге отырма» деп тыйым сала бергенше, баланың табиғатпен еркін байланысуына жағдай жасау маңызды.
4. Жанжалдарды шешу: «Мимамору» әдісі
Балабақшада екі бала ойыншыққа таласып қалды делік. Біздің тәрбиешілер не істейді? Дереу араласып, «тентекті» тыйып, ойыншықты алып береді. Ал жапон тәрбиешісі ше? Ол алдымен бақылайды.
Бұл әдіс «Мимамору» (көз қырымен қарау, бақылау) деп аталады. Тәрбиешілер қауіп төніп тұрмаса, балалардың ұрысына бірден араласпайды. Олар балалардың өз мәселелерін өздері шешкені дұрыс деп есептейді.
Осылайша балалар:
- Өз эмоциясын түсінуді;
- Келіссөз жүргізуді;
- Кешірім сұрауды және кешіруді үйренеді.
Жанжал аяқталған соң ғана тәрбиеші келіп, болған жағдайды талқылап, балалардың сезімдерін сұрайды. Бұл эмоционалды интеллектіні дамытудың керемет жолы.
5. Тамақтану мәдениеті және алғыс айту
Жапонияда түскі ас — жай ғана қарын тойғызу емес, бұл тұтас бір рәсім. Балалар тамақ ішер алдында міндетті түрде «Итадакимас!» (Ас болсын / Алғыс айтамын) деп хормен айтады. Бұл сөзімен олар тамақты дайындаған аспазға, оны өсірген диқанға және табиғатқа деген ризашылығын білдіреді.
Сонымен қатар, балаларға тамақты қалдырмай жеу үйретіледі. Ыдыстағы соңғы күріш түйіріне дейін жеу — еңбекке деген құрмет. Ал тамақтанып болған соң, әр бала өз ыдысын жууға дайындап, тіс тазалау рәсіміне кіріседі.
Қорытынды: Жақсыны үйреніп, жаманнан жиренейік
Жапония балабақшалары — мінсіз әлем емес, оның да өз кемшіліктері болуы мүмкін. Алайда, олардың бала тәрбиесіндегі жүйелілігі, балаға тұлға ретінде қарауы және қоғамға бейімдеу әдістері шынымен таңдай қақтырады.
Қазақ ата-аналары ретінде біз мына үш негізгі қағиданы жадымызға түйсек ұтылмаймыз:
- Балаға сенім арту: Ол сіз ойлағаннан да көп нәрсені өз бетінше жасай алады.
- Шыдамдылық: Баланың қателігіне бірден ұрыспай, оның өзі түзеуіне мүмкіндік беру.
- Еңбекқорлық пен ұқыптылық: Кішкентай кезінен бастап өзіне және айналасына қызмет етуді үйрету.
Балаларымыз тәртіпті, білімді әрі дербес болсын десек, өзгерісті бүгіннен, өз отбасымыздан бастағанымыз дұрыс болар.
Жиі қойылатын сұрақтар (FAQ)
1. Жапон балабақшаларында балаларға ұйықтайтын уақыт беріле ме? Иә, бірақ көбінесе олар арнайы төсекте емес, еденге төселген жұқа матрастарда (футон) ұйықтайды. Бұл да қарапайымдылыққа баулудың бір түрі.
2. Жапонияда балабақша ақылы ма? 2019 жылдан бастап Жапонияда 3 жастан 5 жасқа дейінгі барлық балалар үшін балабақша тегін. Бұл үкіметтің демографиялық жағдайды жақсартуға бағытталған қадамы.
3. «Омоияри» деген не? «Омоияри» — жапон мәдениетінің негізі, өзгелерді ойлау, жанашырлық таныту деген мағынаны білдіреді. Балабақшада балаларға өз әрекеттерінің басқаларға қалай әсер ететінін үнемі түсіндіріліп отырады.
Ұқсас материал: Әлемдегі және Қазақстандағы балабақшалар: салыстырмалы шолу және даму тенденциялары